Een paar pondjes te veel, slapeloosheid of erectieproblemen. Consumenten hoeven voor de remedie niet eens bij hun huisarts aan te kloppen. Op internet vinden ze snel de medicatie die ze zoeken. De groeiende online illegale handel in geneesmiddelen is de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) een doorn in het oog. “De geneesmiddelenketen is niet voor niets gesloten.”
Van een twintiger die een stripje overgebleven anticonceptiemiddelen aanbiedt op internet tot criminelen die grof geld verdienen met de online handel in opiaten en amfetaminen. Senior inspecteur Ron Broere en zijn collega’s steken waar mogelijk voor beide praktijken een stokje. “We krijgen wel eens kritiek op hoe streng we zijn. Maar het is niet voor niets dat de Geneesmiddelenwet voorschrijft dat je niet zomaar receptplichtige geneesmiddelen mag aanbieden. Het risico op gezondheidsschade door gebruik van deze middelen is groot.”
De wet
De Geneesmiddelenwet regelt onder andere het veilig gebruik van geneesmiddelen. Artsen en apothekers hebben de plicht om ernstige bijwerkingen van medicijnen te melden. Ook is het voor anderen dan artsen en apothekers verboden om receptplichtige geneesmiddelen te koop aan te bieden, te verkopen of uit te leveren. Daarnaast mag voor receptplichtige geneesmiddelenmiddelen geen publieksreclame worden gemaakt.
De IGJ heeft de online illegale handel in geneesmiddelen tot speerpunt benoemd. Tom Zwaan, teammanager reclametoezicht en interventies, ziet die handel tot zijn spijt snel toenemen. “In het verleden stuitten de Douane en de politie vaak in de slipstream van andere illegale handel op geneesmiddelen. Inmiddels is het zo lucratief dat het voor veel criminelen een belangrijke activiteit lijkt te zijn geworden.”
Vertrouwen in de keten
De IGJ volgt in haar aanpak twee sporen. De eerste is bewustwording. Zwaan: “Mensen shoppen online, bijvoorbeeld omdat hun huisarts geen (herhaal)recept wil uitschrijven, ze zich schamen – bijvoorbeeld voor erectieproblemen – of omdat ze geneesmiddelen recreatief gebruiken, zoals amfetamine of opiaten. Het is het idee van de maakbare wereld waarin we leven: als ik vandaag iets wil, heb ik het morgen in huis.”
“De geneesmiddelenketen is niet voor niets streng gereguleerd”, vervolgt Zwaan. “Er zijn strenge wettelijke eisen voor het productieproces in de fabriek, de omstandigheden in transport en opslag en het toeziend oog van arts en apotheker – dat maakt dat mensen kunnen vertrouwen op de kwaliteit en veiligheid van geneesmiddelen. Bestellen ze die illegaal online, dan kan dat echt heel gevaarlijk zijn voor hun gezondheid. Denk aan verontreinigde middelen, bijwerkingen, andere doseringen. Je hebt geen idee wat erin zit als je die producten online hebt besteld.”
“Consumenten moeten zich bewust worden van de risico’s.”
“Zo kan illegale handel het vertrouwen in de reguliere geneesmiddelenketen ondermijnen. Maar mensen worden simpelweg ook opgelicht, zij bestellen en betalen de producten, maar ontvangen die producten nooit. Over de negatieve gevolgen hoor je weinig, omdat mensen liever verborgen houden dat ze de geneesmiddelen buiten hun arts en apotheker om online hebben besteld.”
Dat wil ik ook
Illegaal medicijngebruik wordt nog eens extra aangejaagd door influencers op sociale media. “Consumenten zien bijvoorbeeld een influencer op TikTok die claimt veel te zijn afgevallen met een bepaald geneesmiddel en besluiten: dat wil ik ook. Wij willen dat mensen zich meer bewust worden van de risico’s”, zegt Broere. “We krijgen soms meldingen van ernstige gezondheidsproblemen nadat mensen online geneesmiddelen kochten. We werken nu aan een brede communicatiestrategie. Onze boodschap is: neem geen risico en ga altijd naar je arts en/of apotheker als je overweegt bepaalde geneesmiddelen te gebruiken.”
Afspraken met Marktplaats
Het tweede spoor van de aanpak van de IGJ is het illegale online aanbod beïnvloeden. Dat doet ze naar aanleiding van meldingen die ze ontvangt en door zelf online te speuren naar illegale aanbieders. Bijvoorbeeld op een specifiek thema of soort geneesmiddelen. Daarbij werkt ze ook samen met marktpartijen. Zo maakte de IGJ in november afspraken met Marktplaats over het verwijderen en melden van advertenties.
“Als wij een foute adverteerder melden bij Markplaats, halen zij de advertentie direct offline.”
Marktplaats heeft 1,3 miljoen unieke bezoekers per dag, 9 miljoen nieuwe advertenties per maand en is een van de mogelijke plekken waar criminelen én nietsvermoedende Nederlanders geneesmiddelen zouden kunnen aanbieden. “Als wij een foute adverteerder melden bij Markplaats, halen zij de advertentie direct offline”, zegt Broere. “Zij sturen de adverteerder ook een bericht: de advertentie is verwijderd op advies van de IGJ en omdat de voorwaarden van Marktplaats zijn overtreden.”
Marktplaats monitort ook zelf de advertenties actief onder andere met een trefwoordenlijst van de IGJ. “Bij twijfel doen ze een melding bij ons”, zegt Broere. “Wij kunnen als het daadwerkelijk om een geneesmiddel gaat Marktplaats adviseren deze advertentie te verwijderen.” Volgens Zwaan hebben platforms als Marktplaats een groot belang in het tegengaan van illegaal aanbod en het ‘schoonhouden’ van hun platform. “Hun reputatie is erg belangrijk voor hen. We willen ook graag afspraken maken met andere platforms, zoals bol.com, Amazon en Facebook.”
“Het lastige bij online handel is dat je het product niet aantreft. Je kunt het niet in beslag nemen.”
Aanbod blijft
De meeste overtredingen van de Geneesmiddelenwet zijn economische delicten, zegt Zwaan. Dat maakt de slagkracht van maatregelen soms beperkt. “De boete wordt door criminelen ingecalculeerd in het verdienmodel.” Als het delict groot genoeg is, volgt de IGJ de strafrechtelijke route. “Daarvoor werken we samen met de FIOD”, zegt Zwaan. “Het lastige bij online handel is dat je het product niet aantreft. Je kunt het niet in beslag nemen. Je kunt alleen de website of advertentie uit de lucht halen. Het aanbod blijft bestaan. Samenwerking is belangrijk, bijvoorbeeld met de NVWA. Samen vormen we ook het Staatstoezicht op de volksgezondheid. Voor de Douane en politie zijn we bovendien kennispartner.”
Kijken naar wat wel kan
De illegale handel in geneesmiddelen stoppen is een utopie, constateert Broere. “Maar we kunnen het criminelen zo moeilijk mogelijk maken. Het is een complexe wereld waarover we steeds meer leren. Er is een hele industrie die criminelen faciliteert, die hen helpt zich te verstoppen. Dat wat buiten Europa gebeurt, blijft buiten ons blikveld, maar binnen Europa groeit het bewustzijn. Hostingbedrijven die we aanschrijven om een website uit de lucht te laten halen, trekken bijvoorbeeld zelf bij ons aan de bel als ze een nieuwe website met hetzelfde aanbod zien.”
“We trekken als toezichthouders zoveel mogelijk met elkaar op en leren veel van elkaar.”
Broere vervolgt: “We trekken als toezichthouders zoveel mogelijk met elkaar op, ook met toezichttools. De NVWA is bijvoorbeeld verder met webscraping dan wij, daar trekken wij ons aan op. Daarnaast kunnen zij van ons weer leren over het proces om websites te laten sluiten.” De overheid kán veel, maar mág tegelijk ook veel niet, stelt Zwaan. “Daarom lopen we vaak achter op criminelen. Maar liever kijken we naar wat we wel kunnen doen. Er is al meer mogelijk dankzij de Europese Digital Services Act die extra verplichtingen oplegt aan online platforms en zoekmachines. En onze kracht ligt in het samen optrekken met andere overheden.”
